tip 1 diyabet.com. Diyabet ( şeker hastalığı)ve beslenmede ana hatlar.Diyabet ( şeker hastalığı) ve kalori hesaplamanın önemi.Diyabet ( şeker hastalığı) ve glisemik indeks önemi.Diyabet ( şeker hastalığı) ve karbonhidrat sayımıve pratik
noktalar.Gıdalara ait karbonhidrat faktörleri.
Önceden beri diyabetli lerin(şeker hastası) şeker içeren gıdalardan uzak durmaları ve öğün saatlerinin titiz takip edilmesi gerektiği düşünülür.Oysa yeni ilaçlarla sürelerde esneme sağlandı ve karbonhidrat ların tanınmasıyla doz ayarlanarak diyabetli lerde istedikleri gıdaları yemeye başladılar.
Aslında gıda tüketiminde herkesin dikkat etmesi gerekenler şeker hastaları için de geçerlidir.
Yağ oranı azaltılmış süt , peynir ve et tercih edilirken , sebzeler ( mısır dışındakilerde karbonhidrat içeriği çok azdır, rahat tüketilirler) ve taze meyve tüketimi teşvik edilmelidir.
Diyabetli lerde artmış ateroskleroz ve kalp hastalık riski nedeniyle yağlı gıdalar daha az tüketilmelidir (süt ürünleri,kırmızı et,kekler,cips,çikolata doymuş yağ oranı yüksek gıdalar).
Yağ, kan şekeri üzerine yükseltme etkisi yapmaz,ancak midede sindirimi geciktirerek şekerin geç yükselmesine neden olur.
Lifli gıdalar bağırsak çalışmasını olumlu etkiler, faydalıdırlar (kolesterol seviyesini düşürür, sindirimi yavaşlatarak şekerin yavaş emilimini sağlarlar) .
Ana amaç yeterli gelişmeyi sağlayacak uygun gıdaların alınmasıdır.Bu arada ideal kilo ve kan şeker düzeyleri korunmalıdır.
Şeker hastası nda kilo alımının sınırlı tutulabilmesinde kalori hesapları önem kazanır.
Günlük kalori ihtiyaçları yaş ,cinsiyet, aktivite ile değişir.Büyüme çağı,gebelik ve laktasyon ihtiyacı arttırır.
Diyabetli bir insan ya belirlenmiş gıdalara göre insülin dozlarını hesaplayıp düzen içinde uygular, ya da insülin dozlarını günlük hayatta değişen gıdalara adapte etme yolunu seçer.
Çocukların yaş ve cinsiyetlerine göre günlük kalori ihtiyaçları şöyledir;
Yaş | Erkek ( kcal/gün) | Kız ( kcal/gün) |
| 1 - 3 | 1200 | 1100 |
| 4 - 6 | 1700 | 1500 |
| 7 - 10 | 1900 | 1700 |
| 11 - 14 | 2200 | 1800 |
| 15 - 18 | 2700 | 2100 |
Yetişkin bir insanın bazal günlük kalori ihtiyacı 25 kcal/kg olarak hesaplanır, aktivite düzeyine göre bu bazal ihtiyaca %30(az aktif) ile %100 ‘ ü (yoğun egzersiz) arasında kalori eklenir.
60kg orta aktif bir kişi için 25 x 60 ═ 1500, aktiviteden %50 ekle (750) ve toplam ihtiyaç 2250 kcal/gün olarak hesaplanır.
Günlük ihtiyaçlarda yaklaşık %50-60 karbonhidrat lar, % 15-20 protein ve % 20-30 yağ oranı kullanılarak öğünler düzenlenir.
Kalori ve oranlara bakılarak yapılan öğün ayarlamalarında porsiyon değişimleri kullanılır.
Bu listelere diyet kitaplarından ulaşılabilir.Bu listelere göre öğünde 1 bardak süt yerine aynı gruptan 1 bardak yoğurt tüketilebilir, veya 1 elma yerine 12adet kiraz veya 5 erik tüketilebilir.Özellikle kilo sorunu varsa kalori ve ihtiyaçlara bağlı bu beslenme sistemi gereklidir, ancak uygulaması zordur,pratik değildir.Bunun yerine tüm yiyeceklerin karbonhidrat içeriklerini ve ölçülerini öğrenip insülin dozunu ona göre ayarlamak daha pratiktir.(karbonhidrat sayımı tekniği)
Karbonhidrat lar hızlı etkili ve yavaş etkili olarak ikiye ayrılırlar(Basit ve kompleks şekerler)
Diyabet birlikleri tedavi düzenlemede öğünlerdeki karbonhidrat miktarının önemi üzerinde dururlar. Şeker tipi ve glisemik indekslerin bilinmesi ise ek faydalar sağlar.
Tatlandırıcılar ; Sukroz , fruktoz ve şeker alkolleri(sorbitol) , düşük glisemik etki yaratırlar.
Suni tatlandırıcılar ; sakarin,aspartam,sukraloz, siklamat.
Değişik gıdaların kan şeker düzeyi üzerine etkilerini tanımlamada
Glisemik indeks kullanılır.( 0 – 100 )
Değer 100’e yaklaştıkça hızlı şeker yükseltme anlaşılır, genelde 60-100 aralığındakiler yüksek Glisemik Indeks olarak değerlendirilirken ,
40-60 orta ve
40 altı Glisemik Indeks düşük olarak değerlendirilir.
Yüksek Glisemik Indeks ; Fırın-haşlanmış-kızarmış patates,corn flakes,pirinç pilavı,beyaz ekmek, baget ekmek, patlamış mısır , kavun, kayısı, waffle ,kroasan, donat, mufin, pankek, krakerler ,sofra şekeri
Orta Glisemik Indeks ; Üzüm, kiwi,mango,,makarna (yavaş şeker yükseltme avantajı ve çocukların sevmesi onu diyabet liler için uygun bir gıda haline getiriyor),çeşitli çorbalar , muz, bal, kolalı içecekler ,müsli, pizza, çilek reçeli, tavuk nuggets,
Düşük Glisemik Indeks ; Kuru fasulye,mercimek, soya fasulyesi, çikolata, snickers, twix,portakal, elma, şeftali, kiraz,dondurma, puding, yoğurt, süt,domates suyu
Gece hipoglisemi leri olan birisi yatmadan önce düşük Glisemik Indeks ‘li öğün alabilir.
Hipoglisemi olmuş birisine süt veya çikolata vermektense biraz beyaz ekmek(sofra şekeri kadar hızlı etkili) daha çabuk etkir.
Et ve balıklarda yüksek protein ve yağ varken, karbonhidrat yoktur,dolayısıyla kan şekeri üzerine direk etkileri de yoktur.(Ancak öğün porsiyonu fazla ise bağırsak emilimi esnasında glukagon uyarısıyla glikoz üretimi tetiklenebilir, sonuçta bir miktar şeker yükselmesi gözlenebilir.)
Pizza gibi içeriğinde yağ,karbonhidrat ve protein olan karışık içerikli bir gıdada hesaplanan dozun 1-2 ünite fazlası uygulanmalı, hatta hızlı etkili insülin kullanılıyorsa öğün sonrası dozun uygulaması yapılmalıdır.
(dozun yarısı önce, kalan yarısı sonra da uygulanabilir ).
Karbonhidrat sayımı
Şeker hastası tanısı konduğunda ilk akla gelen sorulardan biri de nelerin yenilip nelerin yenemeyeceğidir.
Diyabetli her şeyi yiyebilir, ancak herkes için geçerli olan kurallar onun içinde geçerlidir,yani yağlı , unlu, tuzlu ve şekerli gıda tüketimi sınırlandırılırken, beyaz et,
sebze , taze meyve , posalı gıdalar, bakliyat arttırılacaktır.
Kalori hesaplamalı ve sıkı saat takipli öğünlere uyum sağlamak çocuklar için zor olabilir,ancak başlangıçta yeni sisteme adaptasyon açısından gerekli olabilir.
Belli bir deneyim kazanıldıktan sonra,çoklu enjeksiyon sisteminde ve pompa kullanımında karbonhidrat sayımı önem kazanır.Bu sistemde gıda etiketleri,kitaplar, şemalar üzerinde çalışmak gerekir.(Birkaç hafta sürebilir, zamanla göz kararıyla miktarlar saptanabilir hale gelir)
Kaynak olarak;
ADA complete guide to carb counting
Guide to healthy restaurant eating
Exchange lists for meal planning ,
The complete book of food counts faydalı olabilir.
İnternette ;
http:/www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/data altında nutrient list kullanılabilir.
İnsülin dozu karbonhidrat ları karşılamak için uygulandığına göre , öğünde alınacak karbonhidrat sayılırsa, doz da ( bolus dozlar günlük toplam dozun yaklaşık % 40-60’na karşılık gelir) ona uygun seçilecektir.
Ortalama sağlıklı bir diyette günlük karbonhidrat içeriği % 50-60 arasındadır.
Bolus doz, kan şekeri normalse öğünden 10-15dk önce, şeker düşükse öğün sonrası, ve şeker yüksekse 30-45dk önce uygulanır.
Glisemik Indeks değerinin insülin dozuna etkisi yoktur, posa oranı yüksekse dozu azaltıcı rolü vardır- şeker alkollerinin (polyols) ise yarısı karbonhidrat sayımında göz önüne alınır.
Neyse ki diyet yapanların sayısı arttığından beri birçok gıda da karbonhidrat miktarları veriliyor, verilmeyenlerde ise şemalar – diyetisyen önerilerinden yararlanılabilir.
Öğün öncesi daha önce saptadığımız insülin / karbonhidrat oranına göre bolus insülin yapılarak şeker karşılanır.
Karbonhidrat sayımı kullanılırken bazı pratik hareket noktaları vardır;
Değerlendirmede ; 1 karbonhidrat (kh) 15 gr, 1 sebze 5gr, 1 süt 12gr, 1 meyve 15gr, 1 et 0 gr, 1 yağ 0 gr olarak alınır.
Burada önemli olan her 1 ölçeğin ne miktara karşılık geldiğini öğrenmektir.
1meyve küçük bir elma veya portakal veya şeftali veya yarım muz demektir.
1 kh(15gr) dilim ekmek veya küçük kek veya 1/2 bardak makarna veya 1/3 bardak pilav veya yarım orta boy patates
1 süt (12gr) 1bardak süt veya 2/3bardak yoğurt veya 1/3bardak dondurma.
1sebze(5gr) bardak salata veya ½ bardak pişmiş brokoli veya ıspanak.
1et (0gr) ise kuzu ,dana balık,peynir,yumurta
1 yağ(0gr) pişirme yağı ,margarin, krema .
Karbonhidrat sayımında pratik olarak porsiyon tahminleri kullanılabilir.(hacimlilerde yumruk büyüklüğü, avuç içi ve teneke içecek kutusu )
Yetişkin yumruğu ve avuç içi 1 bardak, teneke içecek kutusu 1,5 bardak ölçeğindedir.
Çeşitli gıdaların 1 bardak karbonhidrat değerleri ezberlenirse uygun insülin dozu uygulanabilir.;
1 bardak Makarna 40gr , pilav 50gr, salata-taze sebze 5gr, mısır 30gr ,
kekler-donat 50gr, kuru fasulye 30gr ,dondurma 40gr, portakal-elma suyu 30gr,
limonata 30gr, bira 75gr dır,
Sadece waffle 1adet 15gr kh ve üstüne reçel eklenirse 1 tatlı kaşık ölçek ile 15gr kh.
daha gelir , toplam 30gr kh olur.
Sandviçlerde kabaca yetişkin el büyüklüğü kriter olarak kullanılabilir, bu ölçekle değerlendirildiğinde 30gr - 60gr aralığındadırlar.(ortalama 45gr)
Pizza dilim halinde 30gr,kurabiye avuç içi kadarı 20gr, bardak patlamış mısır 5gr.
Haşlanmış tavuk karbonhidrat içermezken, kızartılmış tavuk parça başı 5-10gr kh içerebilir.
Çeşitli yiyeceklerin karbonhidrat faktörlerinin ağırlıklarıyla (mutfak tartısı)çarpılması suretiyle karbonhidrat sayımı sağlanmış olur.Bu faktörler listeler halinde kitaplardan ve internetten alınabilir.Aşağıda karbonhidrat faktörleriyle ağırlıklar çarpılarak insülin doz hesaplama örneği verilmektedir.
Örnek öğün ;
200gr kuru fasulye (0.16) , 200gr pilav (0.27) , 100gr brokoli (0.02) ve 100grlık bir elma (0.12) alınacak.
200x0.16═ 32 gr kh, 200x0.27═ 54 gr kh , 100x0.02═2gr kh , 100x0.12═12gr kh
Toplam öğün kh değeri 100gr olarak hesaplandı, insülin/karbonhidrat oranı 10 olan diyabetli öğün önü 10 ünite hızlı etkili insülin kullanacaktır.
Sık kullanılan bazı gıdaların Karbonhidrat faktörleri
MEYVELER
| Elma, kiraz, ananas, kiwi, potakal, mandalina, kayısı | 0.12 |
| Muz | 0.22 |
| Çilek (ayıklanmış), şeftali | 0.08 |
| Üzüm | 0.17 |
EKMEK KEK BÖREK
| Beyaz ekmek, mısır ekmek, bisküvi, kraker, donut, kek çeşitleri, çikolata | 0.50 |
| Kepekli ekmek, köy ekmek. krosan, waffle | 0.40 |
| Börek çeşitleri | 0.25 |
BAKLAGİLLER
| Kuru fasulye, mercimek | 0.16 |
| Nohut | 0.16 |
| Barbunya | 0.22 |
PİLAV-MAKARNA-PİZZA
| Pirinç ve şehriyeli pilav, fırın makarna | 0.27 |
| Bulgur ve iç pilav | 0.16 |
| Makarna çeşitleri, erişte, pizza | 0.30 |
SÜT- DONDURMA
| Süt, yoğurt, ayran | 0.05 |
| Dondurma | 0.25 |
REÇEL, BAL
| Reçel | 0.65 |
| Bal | 0.75 |
TATLILAR
| Muhallebi, sütlaç, ayva tatlısı, çikolatalı puding | 0.20 |
| Kazandibi, aşure | 0.30 |
(Diyabet,şeker hastalığı,diyabetli,şeker hastası,insülin, kalori,karbonhidrat, hipoglisemi, glisemik indeks)